Een sector uit quarantaine halen: hoe doe je dat?

Koffiemok 'begin'. Foto: Danielle MacInnes via Unsplash

Op vrijdag 13 maart stopte het publieke leven in België abrupt. Het coronavirus greep zo snel en heftig om zich heen dat de Nationale Veiligheidsraad besliste tot een verplichte sluiting van de meeste publieke voorzieningen. Ook archieven, erfgoedbibliotheken en musea moesten sluiten voor bezoekers. De vele vrijwilligersorganisaties, erfgoedcellen en dienstverleners die onze sector rijk is, moesten hun werking achter de schermen voortzetten. Grote evenementen zoals Erfgoeddag of de Ros Beiaardommegang werden afgeblazen.

Hoewel het virus nog niet is overwonnen, daalt het aantal besmettingen en ziekenhuisopnames sterk. De strenge maatregelen worden versoepeld, en ook aan de cultureel-erfgoedsector werd gevraagd of een heropstart mogelijk zou zijn, op welke termijn en op welke voorwaarden. Op 13 mei besliste de Nationale Veiligheidsraad dat musea de deuren kunnen heropenen vanaf 18 mei mits ze voldoende voorzorgsmaatregelen in acht nemen. Het ministerieel besluit dat op 15 mei werd gepubliceerd is het richtinggevende kader. Het besluit is duidelijk geïnspireerd op het 7-puntenplan dat de musea in België samen schreven

Hoe de voorzichtige heropstart mogelijk werd, beschrijven we hieronder. Intussen brengen we in herinnering dat u voor de meest recente vragen en antwoorden over de crisis terecht kunt op de website van CJM

Context heropstart van de sector 

De gedeeltelijke heropstart van de cultureel-erfgoedsector komt niet uit de lucht vallen. We schetsen kort de context en het verloop van dit proces.

Open hangslot. Foto: iMattSmart via Unsplash

De Taskforce COVID-19 (een groep geleid door de afdelingshoofden van het departement CJM en vertegenwoordigers van de kabinetten Cultuur en Media) gaf twee weken geleden de opdracht aan de steunpunten om na te gaan of en hoe een heropstart van de verschillende cultuursectoren mogelijk zou zijn. 

Advies aan Taskforce over heropstart

FARO kreeg op maandag 20 april de opdracht om (heel) snel een advies te geven over de cultureel-erfgoedsector. De sectorcoördinatoren van het steunpunt hebben toen meteen de archieven, erfgoedcellen, erfgoedbibliotheken, immaterieel-erfgoedactoren en landelijke dienstverleners bevraagd. De musea waren al eerder begonnen met de denkoefening over de heropening. Dit resulteerde in een zevenpuntenplan, de Vlaams-Brussels-Waalse nota Musea stap voor stap open voor een gezonde samenleving, die u hier ook als bijlage vindt. 

Gedreven door maatschappelijk belang van erfgoed   

Dankzij de gezamenlijke inspanningen en met de input van de deelsectoren, kon FARO twee dagen later aan de Taskforce COVID-19 een uitgebreide nota over de cultureel-erfgoedsector bezorgen. Bovendien werd deze nota zeer goed onthaald. De rode draad hierin was het pleidooi van de verschillende deelsectoren voor een voorzichtige heropstart, vanuit hun maatschappelijke opdracht. Een museumbezoek, werken in de leeszaal van een archief, meedraaien bij een erfgoedcel: voor veel mensen is het contact en de omgang met cultureel erfgoed ontzettend belangrijk in hun leven. Een museum, archief of erfgoedbibliotheek kan rust en verstrooiing brengen in deze onzekere tijd. 

Toch moeten we niet naïef zijn: tegelijk is iedereen er zich van bewust dat het virus nog lang niet overwonnen is. Zo is er grote bezorgdheid over de oudere vrijwilligers, die toch tot de risicogroep behoren. Desondanks biedt erfgoedwerk ook een houvast en structuur aan vrijwilligers en bijvoorbeeld ook aan zij die psychisch kwetsbaar zijn. 

Voorzichtige, gefaseerde én gecontroleerde heropstart

De verschillende deelsectoren stellen een gefaseerde heropstart voor. Daarbij is de zorg voor het personeel en de bezoekers de eerste prioriteit. In overeenstemming met de richtlijnen van de Nationale Veiligheidsraad stelt men voor om het telewerk langzaamaan te combineren met de terugkeer naar de werkvloer. Dit alles rekening houdend met alle nodige veiligheidsmaatregelen. Werk dat digitaal kan verzet worden, zoals in de archiefsector, gebeurt best digitaal.

Uit de bevraging blijkt dat men vaak pas een ‘volledige’ heropstart mogelijk acht vanaf september. Elke organisatie maakt (best) een eigen, individueel draaiboek op maat, zodat de manier waarop het werk wordt hervat, helder is voor het personeel en alle andere betrokkenen. De leidraad daarbij is de gids die de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg opstelde.

Foto: Bret Kavanaugh via Unsplash

D-day voor musea op 18 mei? 

Musea hebben bij uitstek een publieke functie. Het is dan ook niet verrassend dat net deze deelsector pleitte voor een vrij snelle heropening. Vandaar dat men de expliciete vraag stelde om op een veilige en gecontroleerde manier vanaf 18 mei te mogen heropenen. De Nationale Veiligheidsraad had hier oren naar. Op vrijdag 24 april werd aangekondigd dat de heropening van de musea werd “onderzocht”. Nu is het wachten op groen licht van de Nationale Veiligheidsraad. 

Welke gevolgen?

De cultureel-erfgoedsector, en de musea in het bijzonder, willen dus graag een heropstart van hun werking. Maar er is ook bezorgdheid. Betekent een heropstart dat de steunmaatregelen die er nu zijn, zoals de ‘tijdelijke werkloosheid wegens overmacht’ meteen zullen vervallen? Kunnen organisaties nog beroep doen op het Noodfonds (dat nog in ontwikkeling is) als ze nu (vrij) snel zullen heropstarten? Vragen als deze nam FARO mee naar de vergaderingen van de Taskforce COVID-19. De Taskforce heeft in een advies gesteld dat een (gedeeltelijke) heropstart en steunmaatregelen complementair dienen te zijn. Dit om te voorkomen dat organisaties ‘afgestraft’ zouden worden wanneer ze in mei opnieuw zouden openen. Dit is een heel belangrijk punt. Het publiek zal immers hoogstwaarschijnlijk met enige schroom naar de musea terugkeren. Hoge bezoekersaantallen en dito ticketverkoop liggen niet in de verwachting. Trouwens, rekening houdend met de principes van social distancing is dat ook niet wenselijk. 

Voorwaarden om te kunnen heropenen?

Met 18 mei als streefdatum hebben musea in heel België zich alvast in de startblokken gezet. Ze bekijken aan welke voorwaarden voldaan moet worden om te heropenen. In de digitale meetings van het Vlaams Museumoverleg (dat intussen wekelijks wordt georganiseerd), werd beslist dat het zevenpuntenplan het kader is om binnen te werken. De aangesloten musea zijn er geen voorstander van om een ‘algemeen geldend’ draaiboek uit te werken voor de hele museumsector. Dat is haalbaar noch wenselijk. Musea werken doorgaans binnen de krijtlijnen van een lokaal bestuur en zullen dan eerst de lokale richtlijnen volgen. Ook hier wordt de eerder aangehaalde leidraad van FOD gevolgd.

Wat met aansprakelijkheid? 

Wat als een bezoeker ziek wordt na bezoek of contact met uw activiteiten? Deze vraag duikt geregeld op. FARO heeft ze gesteld aan Cultuurloket. Het uitgebreide antwoord werd op 8 mei toegevoegd aan de FAQ van het departement. In het kort komt het erop neer dat de organisatie die heropent zeer voorzichtig dient te zijn, en alle voorzorgsmaatregelen die nodig zijn, in acht dient te nemen. Artikel 1382 van het Burgerlijk Wetboek bepaalt immers dat 'als je een fout maakt en iemand daardoor schade lijdt, je de schade moet vergoeden.’

FARO staat tot uw dienst

Foto: Jon Tyson via Unsplash

Met vragen over de (impact van de) crisis kunt u bij FARO terecht. Wij zoeken samen met u naar antwoorden. We doen daarvoor o.a. beroep op de Taskforce COVID-19 en Cultuurloket.

We organiseren ook live-sessies: FARO legt tijdens deze digitale ‘spreekuren’ uw vragen voor aan experts. Voor musea en erfgoedcellen staan al enkele sessies ingepland. Meer informatie vindt u hier

Faro