Drie nieuwe publicaties geven advies over herkomstonderzoek, restitutieclaims en repatriatie

Vrouwelijke figuur met kom, Luba-volk

De kwestie van de teruggave van cultuurgoederen uit een koloniale context beroert al verschillende jaren de werking van erfgoedorganisaties wereldwijd. Het framework van de ICOM Code of Ethics geeft daarbij al enige richting. In 2022 kwamen drie relevante publicaties uit die musea vooruit helpen:

  • Gids van UMAC voor universiteitsmusea
  • Nederlands PPROCE rapport dat uitgebreid ingaat op herkomstonderzoek
  • Brits rapport van Arts Council England dat vooral de procedures i.v.m. eisen tot restitutie of repatriatie behandelt

Gids UMAC

UMAC

Eerder in 2022 publiceerde UMAC, het ICOM comité voor universiteitsmusea en -collecties, de 'Guidance for restitution and return of items from university museums and collections'. Deze gids breidt verder op de ICOM Code of Ethics en richt zich hierbij op voorwerpen afkomstig van universiteiten en hun musea en collecties. De aard van de objecten kan verwijzen naar voorwerpen, specimen en monsters, maar ook naar voorouderlijke (menselijke) resten en heilige voorwerpen.

Download de gids

Nederlands rapport PPROCE en publicatie Clues

In Nederland werkten tussen 2019 en 2022 het Rijksmuseum, het Nationaal Museum van Wereldculturen en het Expertisecentrum Restitutie van het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust en Genocidestudies samen aan het pilootproject 'Provenance Research on Objects of the Colonial Era (PPROCE)'. Doel van het gezamenlijk onderzoeksproject? Een methodiek ontwikkelen voor herkomstonderzoek van koloniale collecties. Het onderzoek leidde tot een rapport voor de opdrachtgevende minister van OCW, met conclusies en aanbevelingen over herkomstonderzoek naar objecten uit het koloniale tijdperk. Interessant om even door te nemen, zijn de vijftig herkomstverslagen van specifieke objecten en objectgrepen.

Download het rapport

Clues

In 'Clues. Research into provenance history and significance of cultural objects and collections acquired in colonial situations’, wordt dieper ingegaan op de vraag hoe herkomstonderzoek, in samenwerking met onderzoekers uit landen van herkomst, kan uitgroeien tot een vruchtbare en productieve manier om tot een 'common understanding' te komen. Vervolgens reiken ze ook specifieke richtlijnen en aanbevelingen aan voor het verrichten van herkomstonderzoek binnen uw eigen praktijk.

Download de publicatie

De onderzoekers delen volgende aandachtspunten ivm de nodige tijd voor herkomstonderzoek en het gebruik van bronnen:


Voorgestelde methoden

Als methoden van herkomstonderzoek zien de onderzoekers volgende mogelijkheden:

  • Via museumsystemen: zowel digitale collectieregistratie als analoge systemen
  • Via primaire bronnen: in publieke en private instellingen, gepubliceerde bronnen en in andere landen/herkomstlanden
  • Via literatuur: zowel in de Europese literatuur in literatuur uit de herkomstlanden
  • Via objectonderzoek: analyse van de stijl, de herkomstinformatie, de identificatie, de verificatie en het doel van de vervaardiging
  • Via experten: binnen de erfgoedinstelling, nationaal/internationaal en vanuit expertise in de landen van herkomst

Omgang met taal en beeld

Aandacht gaat eveneens naar (beeld)taal, naar de omgang met problematische woorden en termen en het vermijden van de reproductie van koloniale representaties en machtsrelaties. De onderzoekers bevelen ook aan om de herkomstverslagen te schrijven/vertalen in een taal die gesproken wordt in het land van herkomst, en om rekening te houden met de manier waarop eigennaam, plaatsnamen en namen van instellingen anders gespeld kunnen worden.

Hoewel onderzoek van versieringen en patronen informatie kan opleveren, en illustraties en afbeeldingen herkomstverslagen kunnen verduidelijken,  kan het afbeelden en bekijken van bepaalde voorwerpen als ongewenst worden beschouwd door de herkomstgemeenschappen.

Brits rapport van Arts Council England

Ook in Groot-Britannië staat het thema hoog op de agenda. In 2021 publiceerde de National Museums of Scotland een procedure voor claims en een praktische gids voor musea over restitutie en repatriatie.

Arts Council England

De gids wil advies aanreiken en goede praktijken bieden voor Engelse musea. Daarom werden ook aanbevelingen opgesteld over alle museumaspecten die mogelijk verband houden met restitutie. Musea moeten vervolgens wel aan de slag met maatwerk, want elke situatie is verschillend: objecten werden verworven in verschillende periodes en in diverse omstandigheden. De instellingen verschillen in structuur, grootte, prioriteit en type collectie. Wat de collecties betreft, wil de gids het zowel hebben over culturele, wetenschappelijke als natural history types.

Download de gids

De gids maakt een onderscheid tussen:

  • Restitutie: het terugbrengen van cultuurgoederen naar de oorspronkelijke eigenaren.
  • Repatriatie: het terugbrengen van cultuurgoederen naar de plaats van herkomst.

Maar de auteurs melden meteen ook: een antwoord op een claim kan veel meer mogelijkheden inhouden. Het is een kans om te verbinden met mensen en collecties op nieuwe manieren. De nadruk in het rapport ligt uitgebreid op de behandeling van claims. Een overzicht:

  1. Stimuleren van een beter begrip van de collecties door herkomstonderzoek

Een belangrijk onderdeel van collectiebeheer is herkomstonderzoek: informatie verzamelen over de geschiedenis van een object, over hoe het verworven werd, langs welke handen het passeerde of hoe het in het museum terecht kwam. Daarnaast is het ook aangewezen om inzicht te krijgen in de betekenis van het object voor de oorspronkelijke eigenaren en hun afstammelingen. Herkomstonderzoek verloopt zeer breed: via relevante netwerken en contacten of via sociale media, conferenties, databases, etc.

  1. Samenwerken met herkomstgemeenschappen

Samenwerken kan belangrijke kansen bieden om de culturele waarden van een object beter te begrijpen. Denk daarbij aan landen en gemeenschappen van herkomst, diasporagroepen, musea met gelijkaardige collecties, relevante experten, instituten en netwerken die gespecialiseerde training kunnen bieden of schenkers en verkopers van het object.

  1. Transparantie bieden over de collectie

Musea informeren best op een open manier over hun collectie zodat gemeenschappen goed op de hoogte zijn van de collecties die hen aanbelangen. Dit betekent informatie delen over de herkomst van objecten, de controversiële aspecten, de bredere historische context en de wijze van verzamelen (zowel in de locatie van herkomst als bij het museum). Die informatie kan u zowel delen via fysieke en digitale labels en zaalteksten, als via het museumarchief of toegankelijke databases.

  1. Ontwikkelen van een beleid over restitutie en repatriatie

Musea ontwikkelen best een beleid dat regelmatig kan worden geactualiseerd en dat ze publiek delen via hun communicatiekanalen. In dit beleid is er aandacht voor herkomstonderzoek, helder communiceren over de (controversiële) collectie-items, procedure sen contactpersonen i.v.m. restitutie of repatriatie.

  1. Aan de slag gaan met een claim

Het rapport biedt uitgebreide informatie over het antwoorden op een claim. Een procedure moet musea helpen in het nemen van beslissingen. Zowel ethische als juridische aspecten worden daarbij overwogen. Mogelijke uitkomsten zijn bijvoorbeeld: de overdracht van de juridische eigendom aan de eiser, het uitlenen van een object of het delen van rechten of het eigenaarschap van het object.

In België

Ook in België werken verschillende erfgoedorganisaties aan een beleid rond restitutie en repatriatie. Teruggave behoort dan zeker tot één van de mogelijkheden, naast pro-actief samenwerken met erfgoedgemeenschappen, duidelijk communiceren over de collectie, herkomstonderzoek en ethische overwegingen bij de scenografie van tentoonstellingen. In juni 2021 gaf de werkgroep ‘Restitution Belgium’ musea zo nog een zetje met de ‘Ethische richtlijnen voor het beheer en de restitutie van koloniale collecties.’

Vacature in het MAS voor een projectcoördinator/ herkomstonderzoeker Congolese collectie

Het MAS bewaart heel wat historisch en cultureel gevoelig Congolees erfgoed dat in een koloniale context eigendom werd van de stad Antwerpen. Het MAS wil een proactief standpunt innemen door het ontwikkelen van een eerste multidisciplinair herkomstonderzoeksproject. Het onderzoek richt zich op een grondige reconstructie van de herkomstgeschiedenissen van de Congolese collectie. Dit dankzij een inclusieve netwerking tussen Belgische en Congolese partners, diverse onderzoeksmethodes en de studie van doorlevende mondelinge tradities uit de Congolese herinneringscultuur. Op die manier wil het MAS bijdragen aan een ethisch verantwoorde erfgoedpraktijk. Voor de realisatie van dit project is het MAS op zoek naar een projectcoördinator/ herkomstonderzoeker. Solliciteren kan tot 11 september.

Bekijk de volledige vacature

Katrijn Dhamers
Trefwoorden
Diversiteit
Duurzaamheid
Type
Opening / lancering
Sectoren
Cultureel-erfgoedsector